Koło " KOTWICA" opiekuje się następującymi wodami :

                                                       1. Stawy w Lasku Złotoryjskim 3 szt

                                                       2. Staw " Giełda" przy obwodnicy zachodniej

                                                       3. Zbiornik "Słup" brzeg w południowo - zachodniej

                                                           części od drzewa Czereśni do starej tamy

                                                       4. Rzeka Kaczawa od jazu przy ul. Jaworzyńskiej

                                                            do mostu drogowego na ul Wrocławskiej

 

AD 1 - Stawy w Lasku Złotoryjskim

 widok_ogolny.doc

 tarninow_1_na_str_8.doc

 tarninow_niem__na_str_9.doc

 

 

 

LAS ZŁOTORYJSKI

zarys rozwoju przestrzennego 

 

   Las Złotoryjski leży od samego początku na zewnętrznym skraju Przedmieścia Złotoryjskiego. Nie ujawniono dotąd dokumentów potwierdzających prawa własności do omawianych terenów.

 

  

   

 

Materialne ślady na jakie można dziś natrafić na terenie Lasu pochodzą z przełomów wieków XIX i XX. Swoją przeszłość teren ten odsłania w momencie przestudiowania jego topografii na w miarę dokładnej mapie.

   Poziomice terenów położonych na prawo od drogi na Złotoryję (patrząc w kierunku tego miasta) wykazują naturalną prawidłowość. Wskazują, że kulminacja tego terenu położona jest na terenie poradzieckich koszar. Lewa strona tego terenu wykazuje zerwania poziomic w różnych miejscach. Świadczy to o tym, że na tym fragmencie Lasu człowiek dokonał zmian rzeźby terenu. Zachodzi pytanie, kto, kiedy i po co dokonał tych zmian? Aby odpowiedzieć na to pytanie należałoby prześledzić pisane źródła mówiące na temat tego terenu. Niestety nie ma opracowań naukowych na ten temat. Wzmianki na temat Lasku rozsiane są w wielu opracowaniach i są mocno zdawkowe. Jedyne pełniejsze opracowanie dotyczące szaty roślinnej Lasu znaleźć można w artykule Jana SAROSIEKA pt. Lasek Złotoryjski w Legnicy

   Bazując jednak na ww. wzmiankach, obserwacjach terenowych i relacjach osób zajmujących się tą problematyką warto pokusić się o próbę zapisu dziejów tego terenu.

   Pierwotną naturalną osią tego terenu była dzisiejsza ulica Złotoryjska (Goldberger Strasse). Poprzecznymi traktami są dzisiejsze ulice: Grabskiego i Aleja Zwycięstwa. Można toczyć spory, który z tych traktów jest starszy. Warto jednak pokusić się o przeprowadzenie próby analizy historycznej.

   Wydaje się, że początki zmian rzeźby terenu sięgają XVII wieku.

   W 1646 roku zostaje ustanowiona przez księcia Jerzego Rudolfa fundacja zwana dalej Fundacją Świętojańską. Celem tej fundacji było wybudowanie na terenie miasta szkoły, będącej namiastką uniwersytetu, który kiedyś istniał w Legnicy przez 3 lata i kontynuacją dwóch szkół parafialnych o znakomitej przeszłości istniejących w mieście od średniowiecza przy parafiach św. Św. Piotra i Pawła i św. Jana. Fundusze Fundacji zostały skonfiskowane przez cesarza Prus na potrzeby wojny z Turcją. W 1708 roku Fundacja odzyskała kapitał i rozpoczęła organizowanie Akademii Rycerskiej. Pierwsze wykłady rozpoczęły się na Zamku. Równolegle przystąpiono do budowy gmachu Akademii. Dla potrzeb tej budowy uruchomiono cegielnię wykorzystującą złoża iłów na terenie Przedmieścia Złotoryjskiego w Lasku Mieszczańskim, będącym wówczas niewykorzystanym nieużytkiem. Budowa ta trwała do 1735 roku.

   Dla uporządkowania faktów, nie znając dat wytyczenia traktów, ich omówienie zostanie rozpoczęte od traktu położonego bliżej miasta.

   Wydaje się, że trakt, który został później przekształcony w ulicę, znajduje swoje pierwociny w zamierzchłej przeszłości. Ulica Grabskiego (patrz ozn. 1 str. 8) nosiła pierwotną nazwę Seifert-Weg ( nazwa zanotowana w 1889 r.), w wolnym tłumaczeniu ulica oznacza to droga Mydlana.

   Ślady manufaktur mydlarskich (w 1855 roku było ich 10) łatwo odnaleźć w dokumentach z epoki. Elementem ściernym ówczesnych mydeł był drobny ił-glinka. Jeden z mydlarzy, Wunder, założył swoją manufakturę u zbiegu dzisiejszych ulic Grabskiego i Jaworzyńskiej (patrz ozn. 2 str. 8). Była to jedna z największych mydlarni w okolicy. Wunder wykorzystywał glinkę wykopywaną, na terenie dzisiejszego Lasku, najprawdopodobniej z tych samych miejsc, z których korzystała już manufaktura-cegielnia.

   Drugi, niemal równoległy trakt, dzisiejszą Aleję Zwycięstwa formalnie wytyczono w 1891 i nadano jej nazwę Siegesallee (Aleja Zwycięstwa) na cześć zwycięstwa króla Prus Fryderyka na wojskami austriackimi (patrz ozn. 3 str. 8). Po prawej stronie Alei, na dominującym wzgórzu ustawiono okolicznościowy obelisk (patrz ozn. 4 str. 8). Miejsce to zniwelowano w 1929 roku i postawiono tam koszary. Wytyczenie to nadało formalny charakter starej XVII wiecznej drodze nazwanej Buckelweg (Garbata Droga). Trakt ten łączył Trakt Złotoryjski z Traktem Jaworskim i dalej poprzez istniejącą do dnia dzisiejszego w sposób szczątkowy ulicę Mostową (Stamnitzstraße) (patrz ozn. 5 str. 8), poprzez most Stamnitz Brücke (patrz ozn. 6 str. 8). Most ten został zerwany w czasie powodzi w 1977 roku i do dziś nie został odbudowany. Most Stamnitzów miał wylot w rejonie połączenia ulic Zamiejskiej i Nowodworskiej, na łuku drogi. Pierwotnie łączył majątek rodzin Stamnitz i Schubert. Przy ulicy Nowodworskiej pracowała cegielnia rodziny Schubert, a surowiec dla niej pochodził z wyrobisk w Lasku.

   Do połowy XVII wieku Legnica była twierdzą z silnym garnizonem. W roku 1758 zlikwidowano Twierdzę Legnica. Rozebrano mury miejskie, bastiony i okopy położone wokół miasta. Miasto wyzwolone z okowów fortyfikacji zaczęło powiększać się na zewnątrz. W 1761 roku wybucha pożar, który trawi ponad 70% drewnianej zabudowy miasta. W 1799 roku Rada Miasta wydaje zakaz budowy budynków z drewna i pruskiego muru. Wydaje się, że ta data jest najważniejszą dla liczącego wówczas 6 tys. mieszkańców miasta. W krótkim czasie przybywa ludności. W 1880 Legnica liczy już 37 157 mieszkańców. Rozpoczyna się rozwój na terenie miasta manufaktur, miasto zaczyna się rozwijać.

   Wiek XIX to wiek pary i elektryczności. I połowa XIX wieku to początek rozwoju legnickiego węzła kolejowego. W 1843 roku uruchomiono odcinek Wrocław-Legnica-Zgorzelec-Drezno-Lipsk. W 1856 roku rusza linia Legnica – Jaworzyna Śląska. 1866 rok linia do Głogowa, 1872 rok Legnica – Berlin przez Miłkowice, 1880 Legnica-Lwówek-Żytawa, 1883 rok linia na Jelenią Górę, 1886 połączenie z Marciszowem, a w 1898 linia do Rawicza. W drugiej połowie XIX powstała koncepcja wykonania obwodnicy kolejowej wokół miasta, którą kierowano by ruch towarowy poza miastem. Ślad tego przedsięwzięcia można odczytać tak w prawej, jak i w lewej części Lasku gdzie wykonano wykopy na głębokość ponad 4 m. (patrz ozn. 7 str. 8). Zamierzenia tego nigdy nie zrealizowano.

   W 1856 roku na Przedmieściu Złotoryjskim odkryto złoża węgla brunatnego. Zdarzenie to najprawdopodobniej spowodowało, że w tym samym roku w prawej części Lasku (patrz ozn. 8 str. 8) Gottfried BIENWALD uruchamia cegielnię z prawdziwego zdarzenia o nazwie “Siegeshohe”. Była to wówczas największa na Dolnym Śląsku cegielnia. Miała służyć budowie najpiękniejszej dzielnicy miasta – Tarninowa. Rozbudował ją i rozwinął zięć BIENWALDA - Julius ROTHER. Nazwał ją “Liegnitzer Kunstziegelei Bienwald & Rother J.R.” ROTHER był nie tylko przedsiębiorcą wysokiego formatu, był też społecznikiem, zastępcą, a potem Przewodniczącym Rady Miasta. W latach 90-tych XIX w. został przewodniczącym komisji przebudowy kościoła św. Św. Piotra i Pawła. Na cel ten przeznaczył 6 tys. marek w postaci cegły do licowania kościoła, oczywiście ze swojej cegielni. Z tej samej cegły budowane są: koszary przy ul. Hutników, gmachy sądów przy ul. Złotoryjskiej i Gwarnej, kościół p.w. Św. Trójcy, budynek banku u zbiegu ulic Skarbka i Mickiewicza, budynek Loży Masońskiej przy ul. Piastowskiej (dziś Legnicka Biblioteka Publiczna i Archiwum Państwowe). Dla swojej rodziny buduje dwie wille przy ul. Złotoryjskiej 87 i 89 (miał trzech synów) będące jednym z najciekawszych przykładów secesyjnego budownictwa i możliwości tej legnickiej cegielni przekształcającej się powoli w zakład produkujący, modną wówczas ceramikę artystyczną.

   Legnica była wówczas jednym wielkim placem budowy. Rozbudowywano Tarninów, dzielnicę Kartuzy, przedmieścia Chojnowskie i Głogowskie. Powstawały rezydencjonalne wille na terenie graniczący z dzisiejszym Lasem Złotoryjskim.

   Po śmierci Juliusa ROTHERA cegielnię przejmują jego trzej synowie: mieszkający w Chojnowie inżynier-ceramik Oskar, architekt i mistrz budowlany – Lothar i kupiec Hans. Utworzyli oni spółkę o nazwie “Rothersche Kunstziegeleinen G. M. B. H.” W zakładzie tym obok klasycznych cegieł produkowano takie elementy architektoniczne jak: gzymsy, portale, odrzwia, obrzeża okienne, a także robione na specjalne zamówienia ceramiczne elementy figuralne. Można je dzisiaj dostrzec na budynku Pasażu (mieści się w nim Biuro Wystaw Artystycznych obok Katedry), budynek szkoły u zbiegu ulic Piastowskiej i Senatorskiej i wiele innych.

   Tuż przed I wojną światową cegielnię wykupił mieszkający na wrocławskim przedmieściu ceramik Richard MÜTZ, zaś po wojnie przejął ją Friedrich HOFFMAN, właściciel firmy “Siegerdorfer AG” z Siegerdorfu pod Bolesławcem.

   Cegielnia upadała. W latach 30-tych pozostawała własnością HOFFMANA, ale grunty wykupiło już miasto. Około 1935 roku zabudowania cegielni z nieznanych przyczyn spłonęły. Ślady po nich pozostały nad największą glinianką w Lesie Złotoryjskim.

   Wydaje się, że pierwotne wyrobisko gliny już nie wystarczało. Opodal starego zaczęto eksploatować inne. Wszystkie trzy wyrobiska, po których pozostały tzw. Glinianki położone są w sztucznie wytworzonej niecce, powstałej po zdjęciu grubej warstwy nadkładu. Nadkład ze złoża gliny posłużył do zasypania bagnistych obszarów na których miano rozpocząć budowę. Tylko na teren dzisiejszego Placu Orląt Lwowskich wysypano 30 tys. furmanek ziemi. Podniesiono ten teren w górę o ok. 4 m.

   Cegielnię tę łączyła z ul.Grabskiego i Aleją Zwycięstwa Geibel Strasse (dziś ul. Leśna – patrz ozn. 9 str. 8). Najprawdopodobniej trakt ten przez długie lata służył transportowi konnemu dostarczającemu nadkład na teren Tarninowa.

   Czasy te sprzyjały budowie nie tylko budynków, ale i parków. Moda ta przybyła na nasz teren z Anglii i Francji, gdzie rezydencjonalne parki otwarto dla szerokiej publiczności. Każde większe miasto chciało mieć własny park miejski.

   W 1890 rozpoczynają się pierwsze planowe nasadzenia na terenie Parku Złotoryjskiego. W 1899 bankier i Prezydent Legnickiej Komory Handlowej Ludwig MATHEUS tworzy i rozpowszechnia ideę utworzenia Parku na terenie Lasu Złotoryjskiego. W części od stacji filtrów wodociągowych (patrz ozn.10 str. 8) do dzikiej części parku – teren Wzgórza Zwycięstwa, nasadza zakupione z własnych funduszów, 40 tys. drzew. W 1900 roku do tej części parku sprowadzono białe daniele, sarny i bociany, które zaakceptowały nowe siedziby. W tym samym roku wysadzono kasztanami Aleję Zwycięstwa.

   Prace MATHEUSA kontynuował radca miejski Alvin LANGENHANS. Z jego inicjatywy powstała polana alpejska wysadzona górskimi roślinami sprowadzonymi z Merserburga.

   Dzięki tym dwóm Legniczanom powstało przepiękne założenie parkowe posadowione pomiędzy ulicą Leśną, Aleją Zwycięstwa, ul. Złotoryjską i Grabskiego. Teren ten został zniszczony nie tylko przez czas. W latach 80-tych XX wieku przeciął go wykop przygotowany do poprowadzenia tam obwodnicy miejskiej. Który to projekt nie doczekał się realizacji – rana zadana przyrodzie pozostała.

   Prace nasadzeniowe rozpoczęły się też na lewej części Lasu w rejonie wsi Białka. Patronat nad tą częścią parku przejęła rodzina RUFFERÓW, właścicieli największej w mieście fabryki tekstyliów. Dzięki ich finansowemu wsparciu nasadzono tam w sumie, do 1907 roku, 150 tys. drzew.

   Po śmierci MATHEUSA, w 1900 roku Rada Miasta uchwaliła budowę sztucznego wzgórza z kamieniem poświęconym twórcy parku – MATHEUSOWI (patrz ozn.11 str. 8). Do wzgórza tego prowadziła aleja prostopadła do Alei Zwycięstwa o tym samym imieniu. Wzgórze to nosiło do 1945 roku imię MATHEUSA i było początkiem pierwszego i jedynego po dzień dzisiejszy, legnickiego toru saneczkowego.

   Park do 1945 roku był miejscem wypoczynku legniczan. Wyposażono to miejsce w typowe dla parków budowle: pergole, altany, groty, “miejsca zadumy”, poprzecinano krętymi alejami i promenadami. Wyraźnie oddzielono część rekreacyjną, od części przemysłowej

   Od 1945 roku Las Złotoryjski stawał się coraz bardziej dzikim terenem. Stawał się synonimem dzikiego i niebezpiecznego miejsca. Nie pomogło nawet wytyczenie po prawej stronie ul. Złotoryjskiej w latach 70-tych “ścieżki zdrowia” z odpowiednią infrastrukturą.

   Na początku 80-tych lat XX wieku nakładem Rady Miasta i tworzącego strefę ochronną wokół Huty Miedzi “Legnica” Kombinatu Górniczo – Hutniczego Miedzi, siłami żołnierzy Centralnego Ośrodka Szkolenia Wojsk Łączności w Legnicy i pracującej w czynach społecznych młodzieży legnickich szkół wykarczowano na tym terenie tysiące dzikich “samosiewek” odsłaniając elementy parkowego założenia z początków XX wieku. Mimo wielkiej szansy dla tego terenu, pozostał on terenem rekreacyjnym dla mieszkańców radzieckich osiedli z ulic Reja i dzisiejszej ulicy Wybickiego, a także legnickiego “Kwadratu”.

   Od 1998 roku osiedle nowych bloków wybudowane przez polskie przedsiębiorstwa dla potrzeb Armii Radzieckiej, na ul. Wybickiego zasiedliły rodziny kadry Jednostki Wojskowej 3182 przeniesionej do Legnicy ze Zgorzelca. Te rodziny i prywatni właściciele willi z poradzieckiego “Kwadratu” – dawnej dzielnicy willowej Tarninowa stali się szansą dla Złotoryjskiego Lasu.

   Las stał się dziś w naturalny sposób częścią strefy ochronnej Huty Miedzi Legnica. Zalesione przed 20-laty tereny Strefy są dziś bujnym lasem i łączą się z zespołem Lasu Złotoryjskiego. Wydaje się, że połączenie ciekawej rzeźby terenu, ciekawa szata roślinna, oczka wodne glinianek, pozostałości XIX wiecznej parkowej zabudowy mogą stać się zaczątkiem legnickich terenów rekreacyjnych z prawdziwego zdarzenia.

   Może wśród urzędników miejskich znajdzie się ktoś na miarę MATHEUSA i zamiast fundować miastu kolejne pomniki z betonu wystawi pomnik, który może nadać miastu charakter dzięki któremu Legnica odzyska miano Gartenstadt – Miasta Ogrodów.

 

opracował

mgr inż. Wojciech MORAWIEC

 LEGNICA, maj 2001 roku

 

                        AD 2 - Staw " Giełda" przy obwodnicy zachodniej (w przygotowaniu )

           AD 3 - Zbiornik "Słup" brzeg w południowo - zachodniej części

                     od drzewa Czereśni do starej tamy (w przygotowaniu )

AD 4 -Rzeka Kaczawa od jazu przy ul. Jaworzyńskiej 

                                     do mostu drogowego na ul. Wrocławskiej (w przygotowaniu )